Jeszcze w obrębie wspólnoty pierwotnej, w okresie jej rozpadu, pojawiło się zjawisko niewolnictwa. Jak już wspomniano, schwytani w czasie wojny jeńcy stawali się własnością zwycięzców i musieli dla nich pracować, zadowalając się wydzielanymi przez właścicieli środkami utrzymania. Początkowo pozycja takiego niewolnika była stosunkowo niezła. Pracował on z reguły wespół z ludźmi wolnymi, mógł też żywić nadzieję na uwolnienie i przyjęcie do plemienia; praca niewolników miała marginesowe znaczenie dla gospodarki. Tę formę zależności nazywamy nie-wolnictwem patriarchalnym.
W niektórych społeczeństwach niewolnictwo rozwinęło się w podstawową formę gospodarowania. Liczna warstwa niewolników pracowała na roli, w kopalniach, a także w warsztatach. Stanowili oni własność właścicieli niewolników, nie mieli żadnych praw i traktowani byli jak przedmioty. Właściciele niewolników i niewolnicy to dwie zasadnicze klasy społeczeństwa niewolniczego. W odróżnieniu od wspólnoty pierwotnej podstawę jego stanowiła nierówność społeczna i wyzysk czło-wieka przez człowieka. Cały produkt pracy niewolnika stanowił własność jego pana. Oczywiście niewolnik musiał też jeść, a więc właściciel wydzielał z otrzymanych wyrobów część niezbędną do utrzymania przy życiu bezpośrednich wytwórców.
Ze stwierdzenia, że niewolniczy sposób produkcji stanowił podstawę formacji niewolniczej, nie wynika, iż nie istniały wówczas także inne sposoby gospodarowania. Utrzymywała się praca ludzi wolnych we własnych gospodarstwach, choć był to margines społeczeństwa niewolniczego, nie decydujący o jego obliczu społecznym i politycznym.
W niewolniczym sposobie produkcji możliwości rozwoju sił wytwórczych były ograniczone. Bezpośredni producent nie był zupełnie zainteresowany wynikami swej pracy. Nie można mu było powierzyć bardziej skomplikowanych narzędzi, gdyż niszczył je. Zarazem w miarę doskonalenia systemu wyzysku niewolniczego potęgowały się konflikty społeczne, które groziły rozsadzeniem całego społeczeństwa.
W łonie niewolniczego systemu produkcji rodziły się więc formy odmienne. Właściciele zaczęli osadzać niewolników na wydzielonych gospodarstwach, obciążając ich obowiązkiem oddawania określonych ilości produktów. Resztą osiągniętych plonów niewolnik mógł dysponować. Stwarzało to pewne zainteresowanie wytwórcy wynikami pracy, choć położenie niewolnika było nadal niepewne, gdyż pan mógł w każdej chwili odebrać mu gospodarstwo i skierować go do innej pracy.
W niektórych regionach Azji w wyniku rozkładu wspólnoty pierwotnej ukształtowała się państwowa własność ziemi, związana z rozległymi pracami zespołowymi, zwłaszcza przy budowie i utrzymaniu systemów nawadniających. Polityczną nadbudowę tego systemu stanowiła despotyczna władza monarchy wraz z rozbudowanym aparatem biurokratycznym. Centralizm stanowił niezbędny warunek istnienia społeczeństwa, które zależało od prawidłowego funkcjonowania sieci kanałów. Rozbicie państwa groziło dezorganizacją nawadniania i upadkiem cywilizacji.
Istnieją rozbieżności w ocenie istoty azjatyckiego sposobu produkcji. Niektórzy autorzy uważają, że była to odmiana systemu niewolniczego, przy czym większość ludności stanowili niewolnicy panującego w kraju władcy. Jednakże zwolennicy takiego poglądu nie uwzględniają istotnego faktu, iż w obrębie scentralizowanego azjatyckiego systemu produkcji istniały wspólnoty wiejskie, powstałe ze społeczeństwa wspólnoty pierwotnej. Większość rolników znajdowała się w tych wspólnotach, oddawali oni na rzecz państwa świadczenia albo w postaci danin, albo też pracy przy robotach zespołowych. Pozycja ich różniła się od położenia niewolników w ścisłym tego słowa znaczeniu, którymi stawali się jeńcy lub zalegający z daninami rolnicy.
Nie wydaje się też, aby można było uważać azjatycki sposób produkcji za odmianę feudalizmu. O. Lange pisał: „Azjatycka formacja społeczna stanowi samodzielną formację, w której daniny w naturze, przymusowa robocizna oraz niewolnictwo są złączone w jednolity sposób produkcji przez państwową własność ziemi i państwowe kierownictwo prowadzonych na wielką skalę zespołowych robót nawadniających” . Zagadnienie to stanowi w ostatnich latach przedmiot dyskusji wśród specjalistów.
Tags: feudalizmu, gospodarki, Niewolnictwo