W warunkach feudalnego systemu produkcji zwierzchnią własność ziemi posiadali panowie feudalni, w tym także monarcha oraz Kościół. Na roli pracowali poddani chłopi, którzy z tytułu jej użytkowania zobowiązani byli do oddawania określonych powinności, renty feudalnej. Całkowity produkt pracy dzielił się na część zatrzymywaną przez bezpośredniego producenta oraz na rentę oddawaną feudałowi. Chłop nie stanowił
wprawdzie własności pana, lecz był od niego zależny i miał ograniczoną swobodę osobistą; z reguły nie miał prawa opuścić gospodarstwa bez zgody feudała.
W systemie feudalnym rolnik był więc w pewnym zakresie zainteresowany wynikami swej pracy.
W miastach rozwijała się produkcja rzemieślnicza. System organizacyjny rzemiosła ustalał ściśle granice i metody wzrostu produkcji.
Gospodarka feudalna na wsi ulegała stopniowej ewolucji. Coraz większe znaczenie zyskiwał czynsz, pieniężna forma renty. Rozwój handlu i gospodarki pieniężnej prowadził do złagodzenia poddaństwa chłopów, sprzyjał też umocnieniu pozycji i bogactwa mieszczaństwa. Poza obrębem organizacji cechowej pojawiły się manufaktury — przedsiębiorstwa, w których pracowała duża liczba pracowników najemnych, stosujących rzemieślniczą technikę produkcji. Organizatorami produkcji manufakturowej byli kupcy.
Niejednokrotnie kupcy nie gromadzili pod jednym dachem robotników, lecz wydawali zamówienia wraz z surowcami drobnym rzemieślnikom, a później odbierali gotowe wyroby za umówioną zapłatą. Rzemieślnicy uzależniali się wówczas od kapitału handlowego, pozostając jedynie formalnie samodzielnymi wytwórcami. Była to produkcja nakładcza (chałupnictwo).
Robotnicy manufaktur i chałupnicy utrzymywali się z zarobków pieniężnych, toteż, choć były one skromne, pojawienie się nowych form organizacji produkcji powodowało wzrost popytu na produkty rolne i przemysłowe, a więc rozszerzenie rynku wewnętrznego. Dla manufaktury potrzeba też było większych ilości surowców niż w rzemiośle cechowym. Wszystko to oddziaływało na rozkład systemu feudalnego i stwarzało bodźce dla rozwoju produkcji.
Manufaktury i chałupnictwo były zalążkiem nowych stosunków produkcji w łonie formacji feudalnej, czyli tzw. układu kapitalistycznego. Panującym sposobem produkcji pozostawał jednak nadal feudalizm, zaś wielcy posiadacze ziemscy — feudałowie — byli klasą rządzącą.
Przy istnieniu feudalnej organizacji gospodarki na wsi i w mieście możliwości rozwoju sił wytwórczych były ograniczone. Podstawową komórkę organizacyjną stanowiła niewielka jednostka wytwórcza, gospodarka chłopska i warsztat rzemieślniczy. Rolnik nie miał pełnej swobody gospodarowania, był zależny od feudała, do którego należała część owoców jego pracy. W mieście sztywne przepisy ograniczały rozmiary warsztatu rzemieślniczego. Do rozwoju przemysłu niezbędne było zarówno przełamanie barier, stojących na przeszkodzie swobodnemu wyborowi miejsca zamieszkania i pracy, a więc zniesienie poddaństwa, jak też likwidacja ograniczeń w rozbudowie zakładów wytwórczych.
Na niektórych obszarach Europy — na wschód od Łaby — ewolucja systemu feudalnego przebiegała inną drogą. Zamiast rozluźnienia więzów poddaństwa i rozwoju czynszu, nastąpiło przejście do pańszczyzny (renty odrobkowej) i rozwój folwarku feudała, gdzie stosowano masowo pracę przymusową. Ten kierunek rozwoju utrudniał kształtowanie się nowych form ekonomicznych.
Tags: Feudalizm, Gospodarka feudalna, Manufaktury, Rzemieślnicy