W niektórych społeczeństwach niewolnictwo rozwinęło się w podstawową formę gospodarowania. Liczna warstwa niewolników pracowała na roli, w kopalniach, a także w warsztatach. Stanowili oni własność właścicieli niewolników, nie mieli żadnych praw i traktowani byli jak przedmioty. Właściciele niewolników i niewolnicy to dwie zasadnicze klasy społeczeństwa niewolniczego. W odróżnieniu od wspólnoty pierwotnej podstawę jego stanowiła nierówność społeczna i wyzysk czło-wieka przez człowieka. Cały produkt pracy niewolnika stanowił własność jego pana. Oczywiście niewolnik musiał też jeść, a więc właściciel wydzielał z otrzymanych wyrobów część niezbędną do utrzymania przy życiu bezpośrednich wytwórców.

Ze stwierdzenia, że niewolniczy sposób produkcji stanowił podstawę formacji niewolniczej, nie wynika, iż nie istniały wówczas także inne sposoby gospodarowania. Utrzymywała się praca ludzi wolnych we własnych gospodarstwach, choć był to margines społeczeństwa niewolniczego, nie decydujący o jego obliczu społecznym i politycznym.

W niewolniczym sposobie produkcji możliwości rozwoju sił wytwórczych były ograniczone. Bezpośredni producent nie był zupełnie zainteresowany wynikami swej pracy. Nie można mu było powierzyć bardziej skomplikowanych narzędzi, gdyż niszczył je. Zarazem w miarę doskonalenia systemu wyzysku niewolniczego potęgowały się konflikty społeczne, które groziły rozsadzeniem całego społeczeństwa.

W łonie niewolniczego systemu produkcji rodziły się więc formy odmienne. Właściciele zaczęli osadzać niewolników na wydzielonych gospodarstwach, obciążając ich obowiązkiem oddawania określonych ilości produktów. Resztą osiągniętych plonów niewolnik mógł dysponować. Stwarzało to pewne zainteresowanie wytwórcy wynikami pracy, choć położenie niewolnika było nadal niepewne, gdyż pan mógł w każdej chwili odebrać mu gospodarstwo i skierować go do innej pracy.

W niektórych regionach Azji w wyniku rozkładu wspólnoty pierwotnej ukształtowała się państwowa własność ziemi, związana z rozległymi pracami zespołowymi, zwłaszcza przy budowie i utrzymaniu systemów nawadniających. Polityczną nadbudowę tego systemu stanowiła despotyczna władza monarchy wraz z rozbudowanym aparatem biurokratycznym. Centralizm stanowił niezbędny warunek istnienia społeczeństwa, które zależało od prawidłowego funkcjonowania sieci kanałów. Rozbicie państwa groziło dezorganizacją nawadniania i upadkiem cywilizacji.

Istnieją rozbieżności w ocenie istoty azjatyckiego sposobu produkcji. Niektórzy autorzy uważają, że była to odmiana systemu niewolniczego, przy czym większość ludności stanowili niewolnicy panującego w kraju władcy. Jednakże zwolennicy takiego poglądu nie uwzględniają istotnego faktu, iż w obrębie scentralizowanego azjatyckiego systemu produkcji istniały wspólnoty wiejskie, powstałe ze społeczeństwa wspólnoty pierwotnej. Większość rolników znajdowała się w tych wspólnotach, oddawali oni na rzecz państwa świadczenia albo w postaci danin, albo też pracy przy robotach zespołowych. Pozycja ich różniła się od położenia niewolników w ścisłym tego słowa znaczeniu, którymi stawali się jeńcy lub zalegający z daninami rolnicy.

Nie wydaje się też, aby można było uważać azjatycki sposób produkcji za odmianę feudalizmu. O. Lange pisał: „Azjatycka formacja społeczna stanowi samodzielną formację, w której daniny w naturze, przymusowa robocizna oraz niewolnictwo są złączone w jednolity sposób produkcji przez państwową własność ziemi i państwowe kierownictwo prowadzonych na wielką skalę zespołowych robót nawadniających”  . Zagadnienie to stanowi w ostatnich latach przedmiot dyskusji wśród specjalistów.

wprawdzie własności pana, lecz był od niego zależny i miał ograniczoną swobodę osobistą; z reguły nie miał prawa opuścić gospodarstwa bez zgody feudała.

W systemie feudalnym rolnik był więc w pewnym zakresie zainteresowany wynikami swej pracy.

W miastach rozwijała się produkcja rzemieślnicza. System organizacyjny rzemiosła ustalał ściśle granice i metody wzrostu produkcji.

Gospodarka feudalna na wsi ulegała stopniowej ewolucji. Coraz większe znaczenie zyskiwał czynsz, pieniężna forma renty. Rozwój handlu i gospodarki pieniężnej prowadził do złagodzenia poddaństwa chłopów, sprzyjał też umocnieniu pozycji i bogactwa mieszczaństwa. Poza obrębem organizacji cechowej pojawiły się manufaktury — przedsiębiorstwa, w których pracowała duża liczba pracowników najemnych, stosujących rzemieślniczą technikę produkcji. Organizatorami produkcji manufakturowej byli kupcy.

Niejednokrotnie kupcy nie gromadzili pod jednym dachem robotników, lecz wydawali zamówienia wraz z surowcami drobnym rzemieślnikom, a później odbierali gotowe wyroby za umówioną zapłatą. Rzemieślnicy uzależniali się wówczas od kapitału handlowego, pozostając jedynie formalnie samodzielnymi wytwórcami. Była to produkcja nakładcza (chałupnictwo).

Robotnicy manufaktur i chałupnicy utrzymywali się z zarobków pieniężnych, toteż, choć były one skromne, pojawienie się nowych form organizacji produkcji powodowało wzrost popytu na produkty rolne i przemysłowe, a więc rozszerzenie rynku wewnętrznego. Dla manufaktury potrzeba też było większych ilości surowców niż w rzemiośle cechowym. Wszystko to oddziaływało na rozkład systemu feudalnego i stwarzało bodźce dla rozwoju produkcji.

Manufaktury i chałupnictwo były zalążkiem nowych stosunków produkcji w łonie formacji feudalnej, czyli tzw. układu kapitalistycznego. Panującym sposobem produkcji pozostawał jednak nadal feudalizm, zaś wielcy posiadacze ziemscy — feudałowie — byli klasą rządzącą.

Przy istnieniu feudalnej organizacji gospodarki na wsi i w mieście możliwości rozwoju sił wytwórczych były ograniczone. Podstawową komórkę organizacyjną stanowiła niewielka jednostka wytwórcza, gospodarka chłopska i warsztat rzemieślniczy. Rolnik nie miał pełnej swobody gospodarowania, był zależny od feudała, do którego należała część owoców jego pracy. W mieście sztywne przepisy ograniczały rozmiary warsztatu rzemieślniczego. Do rozwoju przemysłu niezbędne było zarówno przełamanie barier, stojących na przeszkodzie swobodnemu wyborowi miejsca zamieszkania i pracy, a więc zniesienie poddaństwa, jak też likwidacja ograniczeń w rozbudowie zakładów wytwórczych.

Na niektórych obszarach Europy — na wschód od Łaby — ewolucja systemu feudalnego przebiegała inną drogą. Zamiast rozluźnienia więzów poddaństwa i rozwoju czynszu, nastąpiło przejście do pańszczyzny (renty odrobkowej) i rozwój folwarku feudała, gdzie stosowano masowo pracę przymusową. Ten kierunek rozwoju utrudniał kształtowanie się nowych form ekonomicznych.

Szukano więc tu nowych rozwiązań. W 1698 r. powstała pierwsza instalacja parowa przeznaczona do odwadniania kopalń, była ona jednak mało praktyczna. W ciągu kilku następnych lat powstał szereg dalszych konstrukcji opartych na wykorzystaniu siły pary. Jedną z najbardziej udanych była maszyna skonstruowana w 1712 r. przez T. Newcomana, którą wykorzystano do napędzania pomp odwadniających. Wadę jej stanowiło to, że nie nadawała się do napędu maszyn obrotowych. Ogromnym krokiem naprzód było zbudowanie przez J. Watta w 1769 r. znacznie wszechstronniejszej i bardziej udanej technicznie nowej maszyny parowej, która w 1781 r. została przystosowana także do napędzania maszyn o ruchu obrotowym. Od tej chwili zaczął się triumfalny pochód napędu parowego, który zastosowano również do poruszania mechanicznych młotów w kuźniach, w młynach zbożowych, w maszynach przędzalniczych, w fabrykach maszyn itd. Znalazł on także zastosowanie w transporcie.

Maszyna parowa zyskiwała stale naznaczeniu. W połowie XIX w. w Anglii w przemyśle włókienniczym używano już maszyn parowych o mocy 71 tys. koni mechanicznych, gdy łączna moc innych stosowanych źródeł energii wynosiła tylko około 11 tys. koni mechanicznych. Użycie maszyny parowej jako silnika w przemyśle włókienniczym pozwoliło dopiero na pełne wykorzystanie możliwości, jakie dawała mechanizacja. Zastosowanie maszyny parowej umożliwiło również odwadnianie kopalń i pozwoliło na znacznie sprawniejsze wydobywanie węgla, co w efekcie zwiększyło dostawy nowego paliwa. Maszyna ta stała się podstawą rozwoju nowoczesnego przemysłu fabrycznego, w którym królowała przez prawie cały wiek XIX, zwany przez historyków gospodarczych wiekiem pary.

W kapitalistycznym systemie produkcji powstały warunki rozwoju wielkiej produkcji fabrycznej i zastosowania maszyn. Zwycięstwo kapitalizmu było uwarunkowane istnieniem wolnej siły roboczej, nagromadzeniem kapitałów, powstaniem rynków zbytu. Dzieje rozkładu feudalizmu oraz rozwoju systemu kapitalistycznego, to przede wszystkim ewolucja tych trzech podstawowych elementów, ściśle ze sobą powiązanych i wzajemnie na siebie oddziałujących.

W kapitalistycznym systemie produkcji istniały olbrzymie możliwości rozwoju sił wytwórczych, jednakże i tu możliwości dalszego postępu były ograniczone. Prywatna1 własność środków produkcji oraz fakt, że motorem rozwoju gospodarczego była pogoń przedsiębiorców za zyskiem, nadawały anarchiczny charakter życiu gospodarczemu. Wzrost produkcji miał charakter cykliczny, przerywany okresami kryzysów. Niemożliwe było świadome kierowanie procesami gospodarczymi w skali całego społeczeństwa. Z istnieniem zasadniczych różnic ekonomicznych i społecznych między podstawowymi klasami społecznymi — burżuazją i proletariatem — wiązało się też zagrożenie istniejącego systemu i perspektywa dalszych zmian.

Produkcja kapitalistyczna jest najbardziej rozwiniętą formą produkcji towarowej, to znaczy takiej formy stosunków społecznych, przy której produkty pracy ludzkiej przeznaczone są na sprzedaż nieznanemu nabywcy. W systemie kapitalistycznym postać towarów przyjmują nie tylko rzeczy, lecz także i siła robocza. Obok produkcji kapitalistycznej występuje także produkcja drobnotowarowa. Mówimy o niej wówczas, gdy środki produkcji należą do drobnych, niezależnych producentów. Pracuje przy ich pomocy właściciel, często z rodziną, zaś owoce pracy przeznaczone są na zbyt.

Ten sposób produkcji nie odgrywał decydującej roli w żadnym okresie dziejów społeczeństwa i nie stanowił podstawy żadnej formacji. Występował jednak ubocznie w różnych epokach historycznych, mając niekiedy duże znaczenie, W końcowym okresie epoki feudalnej produkcja drobnotowarowa była podstawą kształtowania nowych form produkcji kapitalistycznej. Część drobnych wytwórców przekształcała się w kapitalistycznych przedsiębiorców, podczas gdy równocześnie inni ubożeli, przekształcając się w proletariat.

W epoce kapitalizmu gospodarka drobnotowarowa stanowi margines produkcji przemysłowej, zachowała zaś nieco większe znaczenie w krajach słabiej rozwiniętych. Dużą rolę natomiast odgrywała w rolnictwie, jako drobna gospodarka chłopska. Procesy rozwarstwienia wsi prowadziły do powstawania warstwy kapitalistów wiejskich i równoczesnego proletaryzowania się większości posiadaczy drobnych gospodarstw rolnych. Produkcja drobnotowarowa zachowuje także pewne znaczenie we wstępnym okresie formacji socjalistycznej.

Podstawą ekonomiczną socjalizmu jest społeczna własność środków produkcji, która występuje w dwóch formach, jako własność państwowa lub też spółdzielcza (własność całego społeczeństwa lub grupy obywateli). Uspołecznienie podstawowych środków produkcji następuje wkrótce po obaleniu władzy klas posiadających, jako nacjonalizacja przedsiębiorstw należących do wielkiego kapitału. Uspołecznienie drobnych zakładów produkcyjnych i usługowych jest procesem stopniowym, którego istotę stanowi przekonanie producentów drobnotowarowych o wyższości gospodarki uspołecznionej i zorganizowanie ich w spółdzielniach. Szczególnie duże znaczenie ma proces uspółdzielczania rolnictwa.

Uspołecznienie środków produkcji usuwa podstawowe sprzeczności gospodarki kapitalistycznej i pozwala na kierowanie życiem gospodarczym w interesie całego społeczeństwa. Dzięki temu staje się możliwe planowanie rozwoju wszystkich dziedzin życia kraju, a zwłaszcza gospodarki. W porównaniu ze stosunkami kapitalistycznymi, w warunkach socjalizmu pozwala to na przezwyciężenie kryzysów i równomierny wzrost produkcji. Socjalistyczne przemiany w gospodarce pociągają za sobą zasadnicze przemiany w strukturze społecznej. Zmiana form własności oznacza likwidację wyzysku człowieka przez człowieka, a zatem klas wyzyskujących. Jest to równoznaczne z wyzwoleniem mas pracujących.

Zmiany spowodowane przez rewolucję socjalistyczną w życiu społeczeństwa są znacznie głębsze niż konsekwencje przejścia od systemu feudalnego do kapitalistycznego. Poprzednie ustroje opierały się bowiem na wyzysku człowieka przez człowieka, toteż rewolucja burżuazyjna oznaczała zmianę wyzyskiwaczy oraz form wyzysku, natomiast rewolucja socjalistyczna likwiduje sam wyzysk oraz antagonistyczne przeciwieństwa klasowe.

Społeczeństwo socjalistyczne zostało zbudowane po raz pierwszy w historii ludzkości w rezultacie zwycięstwa Rewolucji Październikowej w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Dzieje budownictwa socjalistycznego w tym kraju do 1939 r. stanowią temat jednego z rozdziałów niniejszej książki. Na drogę budownictwa socjalistycznego weszła w okresie międzywojennym również Mongolia, po drugiej wojnie światowej zaś szereg dalszych państw Europy, Azji i Ameryki.

Ogólne prawidłowości budownictwa socjalistycznego są wspólne dla wszystkich krajów, lecz równocześnie konkretne rozwiązania dróg i metod polityki gospodarczej zależą od warunków społecznych, ekonomicznych i politycznych każdego z nich.

W podręczniku używamy pojęcia rewolucji przemysłowej w szerszym znaczeniu. Uważamy bowiem, że przemiany techniczne jedynie zapoczątkowały proces znacznie głębszych zmian w gospodarce. Oczywiście bez zastosowania maszyn nie byłoby rewolucji przemysłowej, nie znaczy to jednak, że zastosowanie nowej techniki i jej upowszechnienie wyczerpuje problem przewrotu przemysłowego. Wydaje się, że następujące określenie dobrze oddaje sens procesu historycznego zwanego rewolucją przemysłową: zastosowanie maszyn i motorów zapoczątkowane w Anglii w końcowych latach XVIII stulecia doprowadziło do gruntownych prze-mian stosunków społecznych i ekonomicznych, które nazywamy rewolucją przemysłową. Polegała ona na zastąpieniu siły ręcznej siłą maszynową, manufaktury fabryką, na wielkim rozwoju produkcji przemysłowej i handlu, na urbanizacji kraju i powstaniu licznej klasy robotniczej.

Rewolucja przemysłowa narastała stopniowo, powodowane przez nią przekształcenia dokonywały się raczej ewolucyjnie niż rewolucyjnie. Pojęcia „rewolucja” używa się, aby zaakcentować nie tyle szybkość, co głębokość zmian, które wiązały się z zastosowaniem nowej techniki w gospodarce. Nie można dokładnie określić ani daty początku przewrotu przemysłowego, ani też jego końca, był to bowiem proces, który nie daje się zmieścić w żadnych zbytnio sprecyzowanych datach granicznych. Wszyscy historycy są zgodni co do jednego, że rewolucja przemysłowa zaczęła się w Anglii w drugiej połowie XVIII wieku.

W pierwszej połowie XVIII wieku Anglia miała stosunkowo słabo rozwinięte hutnictwo, ustępujące znacznie na przykład Szwecji i Rosji. Wiązało się to z wyczerpywaniem łatwo dostępnych zasobów leśnych, bez których hutnictwo, gdzie do wytopu stosowano węgiel drzewny, nie mogło się rozwijać. Budowa maszyn włókienniczych była uzależniona od kosztownego importu żelaza. Dlatego też w Anglii zaczęto szeroko badać możliwości udoskonalenia własnej produkcji hutniczej. Zasadniczym problemem stało się zastąpienie węgla drzewnego przy wytopie żelaza innym opałem. Węgiel kamienny nie nadawał się bezpośrednio do wytopu, a dopiero zastosowanie koksu rozwiązywało sprawę; dokonał tego w 1735 r. Anglik A. Darby. Istotna trudność polegała jednak na tym, że dawne piece hutnicze znajdowały się w znacznej odległości od kopalń’ węgla, a wobec braku odpowiedniego transportu dowóz koksu był niemożliwy, dlatego też nowa metoda wytopu początkowo upowszechniała się bardzo wolno. Dopiero znaczny wzrost zapotrzebowania na żelazo, który zarysował się pod wpływem zmian w przemyśle bawełnianym w drugiej połowie XVIII w., zwrócił uwagę na metodę Darbego. Zaczęto budować wielkie piece w okolicach zasobnych w węgiel, równocześnie zaś dokonywano szeregu istotnych zmian w samej technice i technologii wytopu żelaza. Zastosowanie koksu umożliwiało zwiększenie pojemności wielkich pieców, zmieniono też metodę produkcji stali: zamiast mało wydajnych urządzeń (fryszerek) zastosowano bardziej wydajne (piece pudlingowe). Wprowadzono też walcowanie mechaniczne. Umożliwiło to znaczny wzrost produkcji żelaza i stali w Anglii, dzięki czemu można było rozwijać na większą skalę budowę nowych maszyn i urządzeń przemysłowych. Również ich produkcja stopniowo przesuwała się z manufaktury do przemysłu fabrycznego, w którym maszyny narzędziowe zaczęły wypierać pracę rąk ludzkich. Oto główne wynalazki w tej dziedzinie: wytaczarka do cylindrów (1775 r.), ulepszona walcarka do metali (1784 r.), metody masowej produkcji na zasadzie wymienności części (1785—1800), udoskonalona tokarka (1794 r.), tokarka do toczenia kształtowego (1818 r.), strugarka (około 1820 r.) itd. Był to zatem najważniejszy okres rewolucji technicznej: przy pomocy maszyn zaczęto produkować wiele maszyn, które poprzednio ciągle jeszcze wykonywano ręcznie.

Wzrost zapotrzebowania na wyroby przemysłowe stanowił bodziec do szukania dróg zwiększenia produkcji. Właściciel manufaktury, zwłaszcza jeśli był nim przedsiębiorca typu wczesnokapitalistycznego, dążył do osiągania stale rosnącego zysku. Był to bodziec zmuszający go do szukania nowych rozwiązań organizacyjnych i technicznych, aby zwiększyć ilość wytwarzanych towarów, a równocześnie obniżyć jednostkowe koszty własne produkcji.

Niezbędne przekształcenia w systemie wytwórczym mogły się jednak dokonać dopiero po spełnieniu kilku istotnych warunków. Pierwszym było polityczne osłabienie systemu feudalnego. System ten oparty na ekonomicznej i pozaekonomicznej zależności chłopa od właściciela ziemskiego powodował, przy dominacji stosunków pańszczyźnianych, izolację chłopa od rynku. Również w warunkach dominacji czynszu kontakt ten był ciągle jeszcze dość słaby. Chłop występował na rynku głównie jako sprzedawca części swych planów; jego rola jako nabywcy była nadal niewielka. Otrzymane ze sprzedaży plonów pieniądze chłop w ogromnej części oddawał bowiem jako czynsz panu feudalnemu. Stąd rynek wewnętrzny był mało chłonny, co nie sprzyjało doskonaleniu produkcji przemysłowej. Cechą gospodarki feudalnej było tworzenie się szeregu izolowanych od siebie rynków lokalnych. Bez likwidacji tego systemu nie mógł powstać rynek ogólnokrajowy, niezbędny dla opłacalności rozwoju przemysłu. Zależność od pana uniemożliwiała również chłopu swobodne przenoszenie się do miasta, przez 4co rozwijający się przemysł cierpiał na brak siły roboczej. (Istniejąca w ustroju feudalnym kategoria „ludzi luźnych” nie mogła zaspokoić zapotrzebowania przemysłu na siłę roboczą, gdyż ludzie ci nie byli wdrożeni do pracy.) Ponadto system feudalny za pomocą rozlicznych zakazów i nakazów umacniał cechy. Nowa kapitalistyczna forma produkcji mogła rozwinąć się tylko tam, gdzie nastąpiło osłabienie feudalizmu jako ustroju politycznego. Rewolucja burżuazyjna XVII w. w Anglii zadanie to spełniła. Do głosu doszły elementy, reprezentujące kształtujący się już nowy ustrój kapitalistyczny.

Drugim warunkiem była rozbudowa manufaktur. Ich umasowienie wymagało jednak znacznie większych środków pieniężnych niż rozwój rzemiosła cechowego lub systemu nakładczego. Jeszcze większe kapitały potrzebne były do przekształcenia manufaktur w fabryki. Dlatego też przekształcenia strukturalne w przemyśle mogły się dokonać tylko w kraju, w którym istniały uprzednio nagromadzone znaczne wolne kapitały. Krajem takim była Anglia, gdzie zasięg akumulacji pierwotnej był największy. Kapitały te pochodziły ze znacznych zysków osiąganych przez kupców angielskich z handlu z innymi krajami, z eksploatacji licznych i bogatych kolonii oraz dzięki wyzuciu chłopów z ziemi. W wyniku tych wszystkich procesów nagromadziły się w Anglii poważne kapitały, które umożliwiły przebudowę przemysłu.

Trzecim z kolei wstępnym warunkiem, umożliwiającym wprowadzenie nowych form organizacji produkcji przemysłowej, był odpowiedni poziom rozwoju nauki i techniki. Tu Anglicy nie wyprzedzali innych narodów, ale w sprzyjających warunkach ekonomicznych potrafili wykorzystać nagromadzone doświadczenia dla swych celów praktycznych.

W Anglii w XVIII w. powstała sytuacja, w której z jednej strony rosło zapotrzebowanie na wyroby przemysłowe, z drugiej zaś — istniały realne warunki rozwoju przemysłu: system feudalny był politycznie osłabiony, nagromadzono odpowiednie kapitały, a stan nauki i techniki pozwalał na budowanie maszyn i ich stosowanie w produkcji. W żadnym innym kraju nie istniała wtedy tak sprzyjająca sytuacja. Anglia jako jedyne państwo w świecie miała obiektywne warunki, aby w drugiej połowie XVIII w. wkroczyć w erę przewrotu przemysłowego.

Początkowo wynalazek Kaya spotkał się z bardzo wrogim przyjęciem ze strony tkaczy, którzy obawiali się utraty pracy. Na marginesie warto wspomnieć, że szykanowany przez nich Kay musiał uchodzić z Anglii. W rozpowszechnieniu nowego wynalazku zainteresowani byli jednak właściciele manufaktur i nakładcy. Dlatego też około 1760 r. w okręgu Lancashire czółenko mechaniczne zaczęto stosować prawie powszechnie. W innych okręgach Anglii rozpowszechniło się ono nieco później.

Kolejne trudności wiązały się z przędzalnictwem, którego wydajność pozostawała teraz znacznie w tyle za możliwościami tkaczy. Powstało więc niejako następne zamówienie społeczne na zmechanizowanie procesu przędzenia.

W ‘odpowiedzi na to zamówienie około 1764 r. J. Hargreaves zbudował przędzarkę mechaniczną, w której jeden pracownik mógł obsługiwać początkowo osiem, a następnie nawet kilkadziesiąt wrzecion. Inny typ przędzarki zbudował w 1769 r. R. Arkwright. W dziesięć lat później S. Crompton, wykorzystując najlepsze rozwiązania poprzedników, skonstruował nowy rodzaj maszyny przędzalniczej, zwanej popularnie „mułem”, gdyż zrodziła się ze skrzyżowania dwóch wcześniejszych urządzeń. O ile upowszechnienie się „latającego czółenka” wymagało kilkunastu lat, o tyle przędzarki mechaniczne bardzo szybko znalazły zastosowanie w produkcji. W ten bowiem sposób zyskiwano możliwość zlikwidowania deficytu przędzy, niezwykle ostro występującego w Anglii, mimo że do przędzenia używano też więźniów, dzieci z sierocińców oraz starców z przytułków. Zastosowanie maszyny rekompensowało brak dostatecznej liczby pracowników, a równocześnie pozwalało na osiąganie oszczędności na płacach.

Z kolei pojawiły się ponowne trudności, gdyż tkacze nie nadążali z przerabianiem surowca, dostarczanego przez mechaniczne przędzarki. Wielu wynalazców starało się rozwiązać problem budowy mechanicznego krosna. Udało się to wreszcie w 1787 r. E. Cartwrihgtowi. Jego krosno miało jednak wady, które uniemożliwiały szersze zastosowanie urządzenia w praktyce. Dlatego problem upowszechnienia mechanicznego tkactwa doczekał się rozwiązania dopiero w początkach XIX w., kiedy to dokonano ulepszeń w krośnie Cartwrighta. O szybkim tempie przyswajania nowego urządzenia mogą świadczyć dane o liczbie mechanicznych krosien w Anglii: w 1813 r. było 2400, a w 1829 r. już 45 000.

Równocześnie wprowadzono szereg innych urządzeń służących do mechanizacji różnych procesów pomocniczych, jak na przykład mechaniczne szarpacze, maszyny do kolorowego druku tkanin, mechaniczną zgrzeblarkę itd.

Mechanizacja zapoczątkowana przez „latające czółenko” Kaya doprowadziła w ciągu niespełna 100 lat do zwielokrotnienia produkcji wyrobów bawełnianych w Anglii. Można więc było nie tylko w pełni pokryć potrzeby rynku wewnętrznego, ale i ogromnie zwiększyć rozmiary eksportu tkanin bawełnianych. O ile w 1750 r. import surowej bawełny do Anglii wynosił około 1000 t, to sto lat później już 435 000 t. Tak gwałtowny wzrost przerobu możliwy był tylko dzięki wprowadzeniu maszyn. Rewolucja zapoczątkowana w przemyśle bawełnianym doprowadziła w początkach XIX w. również do zmian w technice wytwarzania w innych działach włókiennictwa (przemysł wełniany, jedwabniczy itd.).

Dopiero w okresie rozkładu wspólnoty pierwotnej i kształtowania formacji niewolniczej lub feudalnej następował w ówczesnych społeczeństwach wyraźniejszy podział zadań. W rodzącym się podziale pracy pewna część ludzi zaczęła specjalizować się w wykonywaniu głównie zajęć rzemieślniczych, rolnictwo zaś traktowała już tylko jako zajęcie uboczne, choć z nim nie zrywała.

Rola rzemieślników w zaspokajaniu potrzeb społecznych rosła wraz z utwierdzaniem się nowych formacji. W formacji niewolniczej zaspokajali oni przede wszystkim potrzeby właścicieli niewolników oraz wolnej ludności miejskiej. Natomiast w warunkach rozwiniętej gospodarki feudalnej z ich usług korzystały w zasadzie już wszystkie stany społeczeństwa feudalnego.

Rzemieślnicy feudalni grupowali się na ogół w większych ośrodkach typu miejskiego, tworząc własne organizacje — cechy, co pozwalało im na zdobycie monopolistycznej pozycji w produkcji na rynek miejscowy. Rzemieślnicy byli przy tym nie tylko wytwórcami, ale również sami sprzedawali swe wyroby bezpośrednio konsumentom. Umacniało to ich pozycję. Praktycznie zapewnili też sobie monopol nauczania zawodu. Obok rzemiosła miejskiego rozwijało się rzemiosło na wsi. Metody wytwarzania, zarówno producentów cechowych, jak i rzemieślników wiej-skich, opierały się wyłącznie na pracy ręcznej, przy czym w warsztatach nie występował podział pracy. Każdy wytwórca sam produkował wyrób od początku do końca. Przy tej formie organizacji produkcji wydajność pracy była bardzo niska. Rzemiosło mogło zaspokajać popyt ludności tylko dlatego, że był on bardzo mały. Na wsi nadal utrzymywała się gospodarka naturalna, chłopi własnymi siłami starali się zaspokajać zapotrzebowanie swych gospodarstw na wszelkie wyroby rzemiosła. Producenci towarów wytwarzali więc głównie dla nielicznej ludności miejskiej oraz dla panów feudalnych.

Stopniowy wzrost zapotrzebowania na wyroby rzemiosła wywołany wzrostem liczby ludności, postępującym podziałem pracy, rozwojem handlu wewnętrznego i zagranicznego oraz powiększaniem liczebności wojska powodował, że cechy nie mogły go zaspokoić. Mimo oporu z ich strony, coraz szerzej zaczęła się rozwijać produkcja wytwórców niecechowych, tak zwanych „partaczy”, oraz wytwórczość chałupnicza. Różnica między rzemieślnikiem a chałupnikiem polegała przede wszystkim na tym, że rzemieślnik feudalny w zasadzie sam sprzedawał swe wyroby i zakupywał surowiec, a przy produkcji chałupniczej między wytwórcą a konsumentem pojawiał się stały pośrednik, dostarczający surowców, a równocześnie realizujący część dochodów, przypadającą poprzednio bezpośredniemu wytwórcy. Sama jednak technika i organizacja produkcji rzemieślników i chałupników były zbliżone.

Już w wiekach XIII—XIV spotykamy się na zachodzie Europy i w północnych Włoszech z formą produkcji chałupniczej; nie miała ona jednak jeszcze charakteru masowego. Z biegiem czasu forma produkcji zwana nakładem przybrała większe rozmiary. Dawny pośrednik przestał ograniczać się tylko do zakupu wyrobów od chałupników i odprzedawania ich nabywcy, stopniowo zaczął całkowicie uzależniać ekonomicznie producenta od siebie, dostarczał mu bowiem surowców i udzielał pomocy finansowej. Tym samym wytwórca przestawał pracować na własny rachunek, co stanowiło zasadniczą cechę rzemiosła feudalnego.

Pośrednik, przekształcając się w nakładcę, równocześnie przekształcał się z kupca w przedsiębiorcę typu wczesnokapitalistycznego. Zwiastowało to zmierzch feudalnego systemu produkcji rzemieślniczej, której ostoją był rzemieślnik cechowy w miastach i dworski na wsiach. Pojawienie się nakładu powodowało stopniowy rozkład cechów i zwiastowało nadejście nowej formacji społeczno-gospodarczej — kapitalizmu.